Niedziela bez Mszy: kiedy to grzech, a kiedy realna przeszkoda?

Obowiązek niedzielnej Mszy: skąd się bierze i o co w nim chodzi

Przykazanie kościelne i przykazanie Boże

Obowiązek uczestnictwa we Mszy świętej w niedzielę i święta nakazane nie jest jedynie „zwyczajem” czy tradycją kulturową. Ma mocne zakorzenienie w przykazaniu Bożym: „Pamiętaj, abyś dzień święty święcił”. Kościół Katolicki konkretyzuje to przykazanie w przykazaniach kościelnych, które precyzują praktykę wiary. Jedno z nich mówi wprost o uczestnictwie we Mszy świętej w niedziele i święta nakazane.

Z punktu widzenia moralnego sprawa jest dość jasna: opuszczenie niedzielnej Mszy z własnej winy, przy pełnej świadomości i dobrowolnej decyzji, jest traktowane jako grzech ciężki. Nie dotyczy to jednak każdej sytuacji, w której ktoś w niedzielę nie był w kościele. Kluczowe są trzy elementy: powaga materii, świadomość oraz dobrowolność. Właśnie na tych elementach opiera się rozróżnienie między grzechem a realną przeszkodą.

Sam obowiązek nie jest więc „widzi mi się” Kościoła, ale konkretną drogą realizacji przykazania o świętowaniu dnia Pańskiego. Niedziela bez Mszy staje się moralnym problemem dopiero wtedy, gdy jest efektem świadomego, dobrowolnego zaniedbania, a nie wynikiem sytuacji niezależnej od człowieka.

Dlaczego to w ogóle jest obowiązek, a nie tylko zaproszenie

Dla wielu osób słowo „obowiązek” brzmi twardo, a czasem wręcz odstraszająco. W podejściu Kościoła nie chodzi jednak o narzucanie religijnego „grafiku”, ale o uświadomienie, że Msza święta jest centralnym momentem życia chrześcijanina. To nie tylko modlitwa, ale spotkanie z Bogiem w słowie i sakramencie, źródło łaski, która podtrzymuje wiarę.

Obowiązek ma funkcję ochronną: ma pomóc, aby codzienność, praca i rozrywki stopniowo nie wypchnęły z życia tego, co najważniejsze. Z perspektywy Kościoła niedzielna Eucharystia to duchowy „kręgosłup” tygodnia. Dlatego jej opuszczanie bez powodu traktuje jako coś poważnego – nie jak złamanie drobnego regulaminu, ale jak odcięcie się od istotnego dobra.

Dzień Pański a zwykły weekend

W kulturze zachodniej niedziela bywa już tylko „drugim dniem weekendu”. Tymczasem w teologii chrześcijańskiej to Dzień Pański, pamiątka zmartwychwstania Jezusa. Msza jest sercem tego dnia, ale nie wyczerpuje całego sensu niedzieli. Celem jest:

• uczestnictwo we Mszy świętej,
• odpoczynek od pracy, o ile to możliwe,
• czas dla Boga, rodziny i bliźnich,
• odnowa wewnętrzna, duchowa i relacyjna.

Dlatego pytanie „czy niedziela bez Mszy to grzech?” nie dotyczy wyłącznie „odhaczenia” jednego punktu do wykonania, ale tego, czy człowiek nie zaniedbuje świadomie świętowania dnia Pańskiego w sposób, który Kościół uważa za poważny.

Co to znaczy, że opuszczenie Mszy w niedzielę jest grzechem ciężkim

Trzy warunki grzechu ciężkiego

Tradycyjna nauka Kościoła mówi jasno: grzech ciężki (śmiertelny) występuje, gdy równocześnie zachodzą trzy warunki:

1. Poważna materia – czyn dotyczy kwestii obiektywnie ważnej.
2. Pełna świadomość – człowiek wie, że to, co robi (lub zaniedbuje), jest ciężkim grzechem.
3. Dobrowolna zgoda – decyzja jest naprawdę wolna, bez poważnego przymusu czy ograniczenia.

Opuszczenie niedzielnej Mszy z własnej winy jest traktowane jako poważna materia. Ale to wciąż tylko jeden z trzech elementów. Jeśli czyjaś wolność jest znacznie ograniczona (np. chorobą, lękiem, przymusem zewnętrznym) albo ktoś realnie nie rozumie wagi obowiązku, nie można automatycznie mówić o grzechu ciężkim.

Opis typowej sytuacji grzechu ciężkiego

Za grzech ciężki można uznać sytuację, w której ktoś:

• wie, że niedziela zobowiązuje do Mszy,
• ma realną możliwość pójścia (fizyczną, czasową, organizacyjną),
• nie ma poważnej przeszkody (choroba, opieka nad chorym, brak dostępu itp.),
• i mimo to świadomie rezygnuje bez ważnego powodu, wybierając np. lenistwo, wygodę czy rozrywkę.

Przykład z życia: osoba zdrowa, mieszkająca w mieście, ma w okolicy kilka Mszy do wyboru (rano, w południe, wieczorem). Wie o obowiązku, ale stwierdza: „Nie chce mi się, wolę wyjechać na działkę, trudno, Bóg zrozumie” i taki schemat powtarza się regularnie. Tutaj trudno mówić o braku świadomości czy ograniczonej wolności – raczej o wybieraniu innych spraw ponad relację z Bogiem.

Stan łaski uświęcającej a brak niedzielnej Mszy

Kościół uczy, że grzech ciężki zrywa więź łaski z Bogiem. W praktyce oznacza to, że jeśli ktoś świadomie i dobrowolnie opuszcza Mszę niedzielną, popełnia grzech ciężki i powinien:

• jak najszybciej się wyspowiadać,
• do czasu spowiedzi nie przystępować do Komunii świętej,
• szczerze postanowić poprawę – to znaczy nie planować dalszego lekceważenia niedzielnego obowiązku.

Nie chodzi przy tym o strach czy poczucie „religijnego długu”, ale o uczciwość wobec Boga i szacunek dla sakramentów. Komunia zakłada rzeczywistą więź z Chrystusem i Jego nauką – jeśli ktoś świadomie ją łamie, najpierw potrzebuje pojednania.

Kiedy niedziela bez Mszy NIE jest grzechem: realne przeszkody

Choroba i ograniczenia zdrowotne

Najczęściej wskazywaną przez Kościół uzasadnioną przeszkodą jest choroba. Dotyczy to zarówno stanów ostrych (np. wysoka gorączka, zakaźne choroby, silne osłabienie), jak i przewlekłych (problemy z poruszaniem się, choroby serca, zaawansowany wiek). W takich sytuacjach:

• nie ma obowiązku iść do kościoła,
• nie popełnia się grzechu opuszczenia Mszy,
• dobrze jest jednak poświęcić czas na modlitwę, uczestnictwo w transmisji Mszy, lekturę Pisma Świętego.

Choroba nie musi być „półśmiertelna”. Już rozsądne ryzyko pogorszenia zdrowia może zwalniać z obowiązku. Osoba po zabiegu, która czuje się słaba, nie musi „na siłę” iść do kościoła – tu nakaz troski o zdrowie jest równie ważny.

Opieka nad małymi dziećmi lub osobami chorymi

Kolejny typ realnej przeszkody to obowiązki opiekuńcze. Ktoś może mieć w domu:

• niemowlę lub kilkoro bardzo małych dzieci,
• osobę ciężko chorą, leżącą, wymagającą stałej obecności,
• osobę z niepełnosprawnością, której nie da się bezpiecznie zostawić.

Jeżeli naprawdę nie ma możliwości zapewnienia zastępstwa, wyjście na Mszę byłoby zaniedbaniem bliźniego. Kościół nie każe wtedy „wybierać” między Mszą a odpowiedzialnością. Taka osoba jest usprawiedliwiona. Może poprosić o Komunię św. w domu (kapłana lub szafarza nadzwyczajnego), a w niedzielę poświęcić czas na modlitwę w domu razem z podopiecznym, jeśli to możliwe.

Brak realnej możliwości dotarcia do kościoła

W niektórych sytuacjach problem jest czysto praktyczny:

• brak kościoła w rozsądnej odległości,
• brak komunikacji publicznej, brak auta i możliwości podwózki,
• kataklizmy, ekstremalne warunki pogodowe, blokady dróg.

Przykładowo, osoba mieszkająca na wsi, gdzie najbliższy kościół jest kilkanaście kilometrów dalej, a nie ma żadnego środka transportu, może być obiektywnie pozbawiona możliwości uczestnictwa we Mszy. Jeżeli obiektywnie nie da się dotrzeć na Mszę bez narażania siebie lub innych, obowiązek fizycznego uczestnictwa nie wiąże w zwyczajny sposób.

Tu granica bywa płynna. Jeżeli jednak dojazd wymaga jedynie pewnego wysiłku (wcześniejsze wyjście, dojście pieszo 2–3 km), zazwyczaj trudno mówić o „braku możliwości” – bardziej o wygodzie lub niechęci do poświęcenia. Realna przeszkoda to raczej taka sytuacja, w której przeciętny, roztropny człowiek uznałby drogę za nieproporcjonalnie trudną lub niebezpieczną.

Sytuacje nadzwyczajne: epidemie, wojna, stan klęski

Historia ostatnich lat pokazała, że zdarzają się okoliczności, kiedy władza kościelna sama zwalnia z obowiązku niedzielnej Mszy. W czasie pandemii biskupi wydawali dyspensy, zachęcając do uczestnictwa w transmitowanej liturgii i modlitwy domowej. Podobnie w sytuacjach wojny, zamieszek czy poważnego zagrożenia bezpieczeństwa.

Jeśli biskup diecezjalny lub konferencja episkopatu ogłasza dyspensę z ważnej przyczyny, wierny:

• nie popełnia grzechu, nie idąc na Mszę,
• powinien jednak zastąpić udział we Mszy inną formą świętowania niedzieli – modlitwą, lekturą Słowa Bożego, duchową łącznością z Kościołem.

Gdzie przebiega granica między wygodą a realną przeszkodą

Kiedy powód jest zbyt błahy, by opuszczać niedzielną Mszę

W praktyce wiele osób mierzy się z sytuacjami „na granicy”, np.:

• lekki ból głowy lub zmęczenie po tygodniu pracy,
• niedzielny wyjazd rekreacyjny, który można zaplanować inaczej,
• spotkanie ze znajomymi, które da się przesunąć na inną godzinę.

Takie powody zazwyczaj nie usprawiedliwiają opuszczenia Mszy. Zmęczenie czy niechęć do wczesnego wstawania to realne odczucia, ale moralnie traktowane są jako trud, który można i warto podjąć. Ostatecznie religia nie sprowadza się do chodzenia za własnymi nastrojami.

Jeśli ktoś systematycznie wybiera wygodę, a tłumaczy to „brakiem sił”, warto uczciwie zbadać, czy to rzeczywiście obiektywne wyczerpanie, czy raczej zła organizacja tygodnia, zbyt późne sobotnie imprezy, brak higieny życia. W tym drugim wypadku przyczyna nieobecności w kościele staje się pośrednio zawiniona.

Konflikt z pracą zarobkową

Coraz częściej pojawia się pytanie, co z pracą w niedzielę. Tu Kościół uznaje, że niektóre zawody wymagają obecności w niedzielę dla dobra wspólnego: służby medyczne, policja, straż pożarna, komunikacja, część handlu w turystyce czy gastronomii. Jeżeli pracownik:

• nie ma realnego wpływu na grafik,
• stara się, by zmiany niedzielne były ograniczone,
• nie może w żaden sposób zmienić godzin lub wyjść na Mszę między zmianami,

wtedy może być usprawiedliwiony z nieobecności w kościele. Dobrym rozwiązaniem bywa poszukanie Mszy wieczornej, Mszy w sobotni wieczór (która liturgicznie już należy do niedzieli) albo Mszy w miejscu pracy (np. w szpitalu).

Co innego, gdy ktoś świadomie wybiera pracę, która regularnie uniemożliwia praktyki religijne, choć mógłby poszukać innego zajęcia. Wtedy pojawia się pytanie o hierarchię wartości. Nie zawsze jest to łatwe do rozstrzygnięcia, ale moralnie taki wybór może być obciążający sumienie, zwłaszcza jeśli odbywa się bez próby szukania rozwiązań pośrednich.

Wyjazdy, urlopy i podróże

Podróże służbowe, wycieczki czy urlopy nie znoszą automatycznie obowiązku niedzielnej Mszy. W większości miejsc świata, zwłaszcza w Europie, znalezienie kościoła jest możliwe, jeśli poświęci się odrobinę wysiłku: wyszukiwanie w internecie, pytanie w recepcji hotelu, sprawdzenie godzin Mszy.

Gdy podróż realnie uniemożliwia uczestnictwo

Zdarzają się jednak wyjazdy, w których harmonogram albo warunki obiektywnie blokują dostęp do Mszy. Może to dotyczyć m.in.:

• wielogodzinnych podróży samolotem z przesiadkami,
• rejsów lub wypraw w miejsca bez kapłana,
• pracy kierowcy międzynarodowego, gdzie czas jazdy i odpoczynku regulują przepisy.

Jeżeli ktoś rzetelnie próbował zaplanować wyjazd tak, by uczestniczyć w liturgii (szukał Mszy w sobotę wieczorem, sprawdzał kościoły po drodze, pytał organizatora), a mimo to nie udaje się dotrzeć, wtedy mamy do czynienia z realną przeszkodą. Brak uczestnictwa w niedzielnej Mszy nie jest grzechem, choć dobrze, aby taki dzień nie stał się „zwykłym dniem roboczym”. Można wówczas:

• znaleźć chwilę na modlitwę osobistą,
• przeczytać Ewangelię z danego dnia,
• odmówić różaniec, Koronkę, Liturgię Godzin lub akt komunii duchowej.

Jak rozeznawać w sumieniu konkretne sytuacje

Trzy pytania, które pomagają podjąć decyzję

Zamiast szukać „magicznej granicy”, bardziej pomaga spokojne zapytanie siebie:

1. Czy obiektywnie mogę tam dotrzeć?
   Czy istnieje realna możliwość uczestniczenia w którejś Mszy (w sobotę wieczorem, w innym kościele, przy zmianie planów)?
2. Jaki jest mój prawdziwy motyw?
   Czy powodem jest poważna przeszkoda (zdrowie, bezpieczeństwo, czyjeś dobro), czy raczej wygoda, lęk przed oceną, brak organizacji?
3. Czy szukam rozwiązań, czy wymówek?
   Czy próbowałem ułożyć dzień tak, by Msza się zmieściła, czy od razu ją skreśliłem jako „zbyt kłopotliwą”?

Odpowiedź na te pytania nie zawsze będzie czarno-biała, ale zwykle pokazuje kierunek. Sumienie wymaga uczciwości, a nie perfekcjonizmu. Kto coś naprawdę rozeznaje, zwykle już jest na dobrej drodze.

Rola kierownika duchowego i spowiednika

W sytuacjach powtarzających się wątpliwości pomocne bywa stałe towarzyszenie duchowe. Spowiednik lub inny doświadczony duszpasterz:

• pomoże nazwać obiektywne przeszkody i subiektywne wymówki,
• podpowie konkretne rozwiązania (np. inna parafia, zmiana godziny modlitwy, dostosowanie planu dnia),
• pomoże uporządkować poczucie winy – odróżnić skrupuły od rzeczywistego grzechu.

Kto z lękiem wraca do tego tematu, bo ciągle „nie jest pewien”, może łatwo wpaść w skrupulanctwo: przesadny lęk przed grzechem i karą. Tymczasem celem rozeznania jest wolność i dojrzalsza miłość, a nie życie w stałym napięciu.

Postawa serca wobec niedzieli

Niedziela jako dar, nie tylko obowiązek

Prawo kościelne mówi o „nakazie świętowania”, ale w centrum stoi dar dnia Pańskiego. Niedziela to:

• pamiątka Zmartwychwstania,
• czas na spotkanie z Bogiem i drugim człowiekiem,
• moment, w którym rytm życia zwalnia – lub przynajmniej powinien.

Jeśli ktoś widzi tylko „ciężar przepisu”, Msza łatwo staje się jedynie punktem na liście obowiązków. Tymczasem pytanie brzmi: z czego żyje moja wiara na co dzień? Bez regularnego karmienia się słowem i Eucharystią trudno potem przeżywać po chrześcijańsku pracę, rodzinę czy cierpienie.

Msza niedzielna a inne praktyki religijne

Niektórzy próbują „zastąpić” Mszę innymi formami pobożności: różańcem, adoracją, lekturą duchową. Wszystko to jest dobre i potrzebne, ale nie ma tego samego znaczenia co Eucharystia. Tylko na Mszy:

• uobecnia się ofiara Chrystusa w sposób sakramentalny,
• Kościół karmi wiernych Ciałem i Krwią Pana,
• wspólnota słucha słowa Bożego w liturgicznym kontekście.

Gdy ktoś z powodu poważnej przeszkody nie może uczestniczyć w Eucharystii, dobrze, by sięgnął po inne formy modlitwy. To nie jest pełny zamiennik, raczej szczera odpowiedź na sytuację, w jakiej aktualnie się znajduje. Natomiast świadome i bez powodu rezygnowanie z Mszy na rzecz „mojej prywatnej modlitwy” nie jest logiką Kościoła.

Komunia duchowa i uczestnictwo na odległość

Transmisje Mszy: pomoc czy złudny substytut?

Rozwój transmisji internetowych i telewizyjnych sprawił, że wielu wiernych ma dostęp do Mszy „na ekranie”. Kościół widzi w tym pomoc dla:

• chorych i starszych,
• osób czasowo unieruchomionych,
• wiernych mieszkających daleko od świątyni.

Uczestnictwo w transmisji nie spełnia jednak obowiązku niedzielnego, jeśli ktoś miał fizyczną możliwość pójścia na Mszę, a zamiast tego wybrał wygodny fotel. Ekran może być wsparciem, modlitewnym tłem, ale nie zastąpi realnego, sakramentalnego zgromadzenia wiernych.

Na czym polega komunia duchowa

Gdy uczestnictwo w Eucharystii jest niemożliwe, tradycja Kościoła zachęca do komunii duchowej. Jest to akt serca, w którym wierzący:

• wyraża wiarę w realną obecność Chrystusa w Eucharystii,
• żałuje, że nie może przyjąć Go sakramentalnie,
• prosi, by Jezus przyszedł duchowo do jego serca.

Można to uczynić prostymi słowami, również własnymi, lub posłużyć się klasycznymi modlitwami. Nie jest to „sakrament na odległość”, ale prawdziwe otwarcie się na łaskę, która zawsze przekracza zewnętrzne ograniczenia. Dla wielu chorych, osób starszych czy uwięzionych ta forma staje się ważnym sposobem przeżywania więzi z Eucharystią.

Między skrupułami a obojętnością

Gdy wszystko wydaje się grzechem ciężkim

Niektórzy wierni przeżywają każdy wyjątkowy brak Mszy jak katastrofę duchową. Towarzyszy temu często:

• nadmierny lęk przed potępieniem,
• ciągłe roztrząsanie, „czy na pewno dobrze zrobiłem”,
• częste powtarzanie tych samych grzechów na spowiedzi mimo realnych przeszkód.

Takie postawy wymagają delikatnego uporządkowania. Skrupuły nie są oznaką głębszej świętości, lecz zaburzonego obrazu Boga: surowego sędziego, którego łatwiej zasmucić niż ucieszyć. W takiej sytuacji przydaje się szczera rozmowa z kapłanem lub osobą kompetentną w kierownictwie duchowym, czasem także wsparcie psychologiczne.

Obojętność: gdy niedziela staje się „dniem jak każdy”

Na drugim biegunie znajdują się ci, dla których opuszczenie Mszy to kwestia obojętna. Objawia się to m.in. przez:

• łatwe odpuszczanie sobie kolejnych niedziel,
• brak jakiegokolwiek żalu lub refleksji,
• postawę: „jak będę miał czas, to wpadnę”.

W tym przypadku potrzebne jest nie tyle doprecyzowanie norm, ile ponowne spotkanie z żywym Chrystusem. Dopiero wtedy, gdy Msza znów staje się miejscem osobistego doświadczenia Boga, rodzi się pragnienie: „chcę tam być”, a nie tylko: „muszę”. Niekiedy impulsem jest rekolekcja, rozmowa z kimś wierzącym, świadectwo bliskiej osoby.

Jak praktycznie dbać o wierność niedzielnej Mszy

Dobre planowanie tygodnia

Wierność niedzielnej Eucharystii często zaczyna się od rozsądnego planu. Pomagają w tym proste kroki:

• sprawdzenie rozkładu Mszy w okolicznych parafiach (także sobotniej wieczornej),
• ustalenie z rodziną stałej godziny, która „należy do Boga”,
• świadome rezygnowanie z późnych sobotnich imprez, jeśli regularnie uniemożliwiają pobudkę.

Wiele sytuacji „braku sił” ma swoje źródło nie w obiektywnej słabości, lecz w stylu życia, który nie przewiduje miejsca na niedzielne świętowanie. Kiedy to się zmieni, przestaje być konieczne ciągłe kalkulowanie, „czy tym razem to już grzech”.

Wspólna decyzja w rodzinie

W małżeństwach i rodzinach pomocna bywa wspólna umowa. Można się jasno określić:

• o której godzinie rodzina idzie w niedzielę na Mszę,
• jak dzielimy się opieką nad dziećmi (np. jedno z rodziców idzie rano, drugie wieczorem),
• jak organizujemy wyjazdy, by nie usuwać Mszy z planu dnia.

Dzieci bardzo szybko wyczuwają, co jest w domu priorytetem. Jeśli widzą, że niedzielna Eucharystia jest „nieruszalnym punktem”, który szanuje się tak samo jak ważne spotkania rodzinne czy zawodowe, łatwiej im potem przyjąć to jako normalny element wiary.

Jeśli już zdarzyła się niedziela bez Mszy

Co zrobić po faktycznym opuszczeniu Eucharystii

Gdy ktoś ma świadomość, że bez ważnego powodu opuścił niedzielną Mszę, uczciwa odpowiedź obejmuje zazwyczaj:

• nazwanie rzeczy po imieniu – uznanie, że to był grzech, bez usprawiedliwiania się na siłę,
• szczerą spowiedź przy najbliższej okazji, z wyraźnym wyznaniem tego konkretnego zaniedbania,
• postanowienie zmiany – nie tylko „już więcej tak nie zrobię”, ale także „tak ułożę swoje sprawy, żeby to się nie powtarzało”.

Dobrze, by temu towarzyszył jakiś gest pozytywny: dodatkowy czas na modlitwę, przeczytanie czytań mszalnych, pomoc komuś potrzebującemu. Nie jest to „odrobienie” grzechu, ale konkretne wyrażenie pragnienia powrotu do właściwej hierarchii wartości.

Nadzieja i cierpliwość Boga

Niedzielna Msza jest wielkim darem i poważnym obowiązkiem, ale u jego źródła stoi Bóg, który szuka człowieka, a nie czeka, by go ukarać za każdy błąd. Kto wraca, kto próbuje na nowo uporządkować swoje życie, zawsze spotyka się z miłosierdziem większym niż jego zaniedbania. Świadomość tego nie rozluźnia wymagań; raczej dodaje odwagi, by nie uciekać od prawdy o sobie i nie rezygnować ze spotkania z Chrystusem, nawet jeśli po drodze zdarzą się potknięcia.

Wnioski w skrócie

• Obowiązek niedzielnej Mszy wynika z przykazania Bożego „Pamiętaj, abyś dzień święty święcił” i jest doprecyzowany przez przykazania kościelne, nie jest więc tylko zwyczajem czy tradycją.
• Świadome i dobrowolne opuszczenie niedzielnej Mszy, przy braku poważnej przeszkody, jest przez Kościół traktowane jako grzech ciężki, ponieważ dotyczy ważnej materii moralnej.
• Do zaistnienia grzechu ciężkiego muszą równocześnie wystąpić trzy warunki: poważna materia, pełna świadomość oraz dobrowolna zgoda – brak któregoś z nich zmienia ocenę moralną czynu.
• Obowiązek uczestnictwa we Mszy ma charakter „ochronny”: ma pomagać, by niedziela pozostała Dniem Pańskim i centrum życia duchowego, a nie jedynie częścią weekendu przeznaczoną na pracę czy rozrywkę.
• Niedziela to nie tylko sama Msza, ale cały sposób przeżywania dnia: Eucharystia, odpoczynek od pracy, czas dla Boga, rodziny i bliźnich oraz odnowa wewnętrzna.
• Osoba, która z własnej winy opuszcza niedzielną Mszę, powinna przystąpić do spowiedzi przed przyjęciem Komunii oraz szczerze postanowić zmianę nastawienia do świętowania niedzieli.
• W przypadku realnych przeszkód, takich jak choroba czy poważne ograniczenia zdrowotne, obowiązek uczestnictwa we Mszy niedzielnej nie obowiązuje i nie ma wtedy mowy o grzechu, choć zalecana jest modlitwa i inne formy przeżycia dnia świętego.